پیچ خوردگی تخمدان تورشن حالتی اورژانسی است که در آن تخمدان، و گاهی لوله فالوپ، به دور پایه نگه‌دارنده خود می‌چرخد و جریان خون آن کاهش می‌یابد. درد ناگهانی و شدید یک‌طرفه در پایین شکم، به‌ویژه همراه با تهوع یا استفراغ، باید جدی گرفته شود. تأخیر در مراجعه می‌تواند خطر آسیب بافت تخمدان را افزایش دهد؛ بنابراین تشخیص نهایی و تصمیم درمانی باید بدون معطلی توسط پزشک انجام شود.
پیچ خوردگی تخمدان چیست و چرا یک وضعیت اورژانسی است؟
تخمدان‌ها به کمک رباط‌ها و عروق خونی در لگن قرار گرفته‌اند. وقتی تخمدان حول این ساختارها بچرخد، ابتدا بازگشت خون وریدی مختل می‌شود و تورم ایجاد می‌کند. با ادامه چرخش، خون‌رسانی شریانی نیز تحت فشار قرار می‌گیرد و بافت تخمدان در معرض کم‌خونی قرار می‌گیرد.
تورشن می‌تواند فقط تخمدان را درگیر کند یا هم‌زمان لوله رحمی را نیز بچرخاند. شدت درد همیشه با میزان آسیب یکسان نیست و درد گاهی به‌صورت رفت‌وبرگشتی رخ می‌دهد؛ زیرا تخمدان ممکن است موقتاً بچرخد و باز شود. با وجود این، کاهش درد دلیل کافی برای نادیده‌گرفتن علائم نیست.
چه کسانی بیشتر در معرض تورشن تخمدان هستند؟
تورشن در هر سنی، از کودکی تا پس از یائسگی، دیده می‌شود؛ اما در سنین باروری شایع‌تر است. وجود توده یا کیست تخمدان، به‌خصوص زمانی که اندازه آن افزایش یافته باشد، وزن تخمدان را بیشتر می‌کند و احتمال چرخش را بالا می‌برد.
بارداری، تحریک تخمدان در درمان ناباروری و سابقه قبلی تورشن نیز از موقعیت‌هایی هستند که نیاز به توجه بیشتر دارند. با این حال، گاهی پیچ‌خوردگی بدون وجود کیست یا توده مشخص، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان، رخ می‌دهد.
چه عواملی زمینه پیچ‌خوردگی تخمدان را فراهم می‌کنند؟
وجود عامل خطر به معنای قطعی بودن تورشن نیست، اما در صورت بروز درد حاد لگنی، به پزشک برای ارزیابی دقیق‌تر کمک می‌کند. مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز عبارت‌اند از:
- کیست‌ها یا توده‌های خوش‌خیم تخمدان، به‌ویژه توده‌های بزرگ‌تر
- بزرگ شدن تخمدان در اثر تحریک تخمک‌گذاری یا درمان‌های کمک‌باروری
- بارداری، به‌خصوص در ماه‌های ابتدایی و در حضور کیست جسم زرد
- طول بیشتر رباط‌های نگه‌دارنده تخمدان یا ویژگی‌های مادرزادی لگن
- سابقه قبلی پیچ‌خوردگی تخمدان یا جراحی‌های لگنی در برخی افراد
وجود کیست تخمدان همیشه به جراحی یا نگرانی فوری نیاز ندارد، اما درد ناگهانی در فردی که سابقه کیست دارد، باید سریع ارزیابی شود. پزشک بر اساس معاینه، سونوگرافی و شرایط بالینی درباره فوریت اقدام تصمیم می‌گیرد.
علائم پیچ خوردگی تخمدان تورشن چیست؟
علامت شاخص تورشن، درد ناگهانی پایین شکم یا لگن است که اغلب در یک سمت احساس می‌شود. درد می‌تواند تیز، مداوم یا موجی باشد و گاهی به کمر، کشاله ران یا ران انتشار پیدا کند. بعضی بیماران پیش از درد شدید، دوره‌هایی از درد خفیف و گذرا را تجربه می‌کنند.
علائم تورشن با آپاندیسیت، سنگ کلیه، پارگی کیست، عفونت لگنی و حاملگی خارج‌رحمی هم‌پوشانی دارد. به همین دلیل، تشخیص تنها بر اساس محل درد یا شدت آن امکان‌پذیر نیست و بررسی حضوری اهمیت بالایی دارد.
علائم هشداردهنده‌ای که نیاز به مراجعه فوری دارند
درد لگنی ناگهانی، به‌ویژه اگر با علائم گوارشی همراه باشد، نباید صرفاً به نفخ، درد قاعدگی یا کیست شناخته‌شده نسبت داده شود. در این شرایط مراجعه به اورژانس یا مرکز درمانی مجهز، اقدام ایمن‌تری است.
- درد شدید و ناگهانی در یک سمت پایین شکم یا لگن
- تهوع و استفراغ همراه با درد لگنی
- دردی که با استراحت یا مسکن ساده آرام نمی‌شود یا دوباره بازمی‌گردد
- حساسیت قابل‌توجه شکم، احساس ضعف، سرگیجه یا غش
- تب، لرز یا بدتر شدن وضعیت عمومی، به‌ویژه پس از شروع درد
خونریزی واژینال در تورشن نشانه اصلی نیست، اما وجود آن نیز باید بررسی شود؛ چون می‌تواند با مشکلات دیگری مانند سقط، حاملگی خارج‌رحمی یا اختلالات رحمی همراه باشد. اگر احتمال بارداری وجود دارد، این موضوع را در اولین ارزیابی به پزشک اطلاع دهید.
تورشن تخمدان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص تورشن بر پایه مجموعه‌ای از علائم، معاینه، آزمایش‌ها و تصویربرداری انجام می‌شود. هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری به‌تنهایی نمی‌تواند در همه موارد پیچ‌خوردگی را رد کند. اگر علائم و معاینه به نفع تورشن باشند، پزشک ممکن است برای جلوگیری از تأخیر، جراحی تشخیصی را توصیه کند.
در ارزیابی اولیه، پزشک درباره زمان شروع درد، سابقه کیست، بارداری، درمان ناباروری، جراحی‌های پیشین و داروها سؤال می‌کند. آزمایش بارداری در افراد واجد امکان بارداری بخش مهمی از بررسی درد حاد لگن است.
نقش سونوگرافی و داپلر در تشخیص
سونوگرافی لگن، اغلب از راه شکم و در صورت نیاز واژینال، می‌تواند بزرگ شدن تخمدان، کیست یا توده، تجمع مایع و موقعیت غیرعادی تخمدان را نشان دهد. داپلر نیز جریان خون را بررسی می‌کند، اما وجود جریان خون طبیعی تورشن را به‌طور کامل رد نمی‌کند.
علت این محدودیت آن است که تخمدان خون‌رسانی دوگانه دارد و پیچش ممکن است ناقص یا متناوب باشد. بنابراین پزشک نتیجه سونوگرافی را همراه با علائم بیمار و یافته‌های معاینه تفسیر می‌کند، نه به‌عنوان تنها معیار تصمیم‌گیری.
چه بیماری‌هایی علائمی شبیه تورشن دارند؟
درد حاد لگنی علل متعددی دارد و تفکیک آن‌ها برای انتخاب درمان ضروری است. پزشک ممکن است پارگی یا خونریزی کیست تخمدان، آپاندیسیت، سنگ ادراری، عفونت لگن، حاملگی خارج‌رحمی و مشکلات روده‌ای را نیز بررسی کند.
| وضعیت | نشانه‌های مشترک با تورشن | نکته کمک‌کننده در ارزیابی |
|---|---|---|
| پیچ‌خوردگی تخمدان | درد ناگهانی یک‌طرفه، تهوع و استفراغ | وجود توده تخمدانی، حساسیت لگنی و یافته‌های سونوگرافی می‌تواند مطرح‌کننده باشد. |
| پارگی کیست تخمدان | درد ناگهانی لگن | شروع درد پس از فعالیت یا رابطه و مشاهده مایع آزاد در لگن می‌تواند کمک‌کننده باشد. |
| حاملگی خارج‌رحمی | درد یک‌طرفه و گاهی سرگیجه | تست بارداری مثبت و نبود بارداری داخل رحم در سونوگرافی اهمیت دارد. |
| آپاندیسیت | درد شکم، تهوع و گاهی تب | درد اغلب به سمت راست متمایل است و ارزیابی شکم و تصویربرداری مسیر تشخیص را مشخص می‌کند. |
جدول بالا برای تشخیص شخصی کافی نیست، زیرا الگوی علائم در افراد متفاوت است. درد شدید یا رو به افزایش شکم و لگن نیاز به معاینه فوری دارد، حتی اگر پیش‌تر علت دیگری برای درد تصور شده باشد.
درمان پیچ خوردگی تخمدان چگونه انجام می‌شود؟
درمان اصلی تورشن تخمدان جراحی فوری است. هدف، باز کردن پیچ‌خوردگی، بررسی زنده بودن بافت و حفظ عملکرد تخمدان تا حد امکان است. انتخاب زمان و شیوه جراحی به شدت علائم، وضعیت عمومی بیمار، احتمال بارداری، یافته‌های تصویربرداری و نظر جراح بستگی دارد.
در بسیاری از موارد، جراحی با لاپاراسکوپی انجام می‌شود؛ در این روش با برش‌های کوچک و دوربین، تخمدان مشاهده و بازچرخانده می‌شود. ظاهر تیره یا متورم تخمدان لزوماً به معنای از بین رفتن کامل عملکرد آن نیست و تصمیم درباره حفظ یا برداشتن تخمدان حین جراحی گرفته می‌شود.
مراحل کلی جراحی تورشن تخمدان
پس از انجام ارزیابی‌های ضروری و بیهوشی، جراح وضعیت تخمدان، لوله رحمی و بافت‌های اطراف را بررسی می‌کند. اقدام اصلی معمولاً باز کردن پیچش و تلاش برای حفظ تخمدان است. اگر کیست یا توده‌ای عامل چرخش باشد، بسته به شرایط ممکن است هم‌زمان برداشته شود.
- ارزیابی فوری علائم، معاینه و بررسی بارداری در صورت نیاز
- انجام سونوگرافی و آزمایش‌های لازم بدون ایجاد تأخیر غیرضروری
- لاپاراسکوپی یا در شرایط خاص جراحی باز برای مشاهده مستقیم لگن
- باز کردن پیچش تخمدان و ارزیابی خون‌رسانی و بافت
- برداشتن کیست یا توده در صورت لزوم و تصمیم‌گیری درباره حفظ تخمدان
- ارسال نمونه بافتی برای بررسی آزمایشگاهی، اگر توده برداشته شده باشد
برداشتن تخمدان فقط زمانی مطرح می‌شود که بافت قابل حفظ نباشد یا نگرانی جدی درباره بدخیمی وجود داشته باشد. حتی در صورت درگیری یک تخمدان، تخمدان مقابل در بسیاری از افراد می‌تواند عملکرد هورمونی و باروری را ادامه دهد؛ با این حال، شرایط هر فرد متفاوت است.
آیا پس از تورشن، باروری حفظ می‌شود؟
اگر تشخیص و درمان به‌موقع انجام شود، احتمال حفظ تخمدان و عملکرد آن بیشتر است. باز کردن پیچ‌خوردگی در بسیاری از موارد به بازگشت خون‌رسانی کمک می‌کند. درباره ذخیره تخمدان، برنامه بارداری و احتمال عود، باید بر اساس سن، وضعیت تخمدان مقابل و علت زمینه‌ای مشاوره فردی انجام شود.
در افرادی که تحت درمان ناباروری هستند یا تخمدان‌های تحریک‌شده دارند، هماهنگی میان متخصص زنان و تیم درمان ناباروری اهمیت ویژه‌ای دارد. دکتر مهتاب مرجانی می‌تواند پس از درمان اورژانسی، وضعیت تخمدان‌ها و نیاز به پیگیری باروری را متناسب با شرایط فرد بررسی کند.
مراقبت‌های قبل و بعد از درمان تورشن تخمدان
تورشن یک اورژانس است و نباید برای کامل شدن علائم یا امتحان درمان خانگی صبر کرد. تا زمان ارزیابی پزشکی، از مصرف خودسرانه داروهایی که علائم را پنهان می‌کنند یا خوردن و آشامیدن زیاد در صورت احتمال جراحی پرهیز کنید، مگر آنکه تیم درمان دستور دیگری داده باشد.
پس از جراحی، مراقبت‌ها به نوع عمل، برداشتن یا حفظ تخمدان، وجود کیست و وضعیت عمومی بیمار وابسته است. بیشتر افراد پس از لاپاراسکوپی دوره نقاهت کوتاه‌تری نسبت به جراحی باز دارند، اما زمان بازگشت به فعالیت باید طبق توصیه جراح تعیین شود.
نکات مهم پیش از مراجعه و جراحی
در صورت درد شدید، بهتر است فرد تنها رانندگی نکند و همراه داشته باشد. اگر پرونده تصویربرداری، فهرست داروها یا اطلاعات مربوط به درمان ناباروری در دسترس است، همراه بردن آن‌ها به تصمیم‌گیری سریع‌تر کمک می‌کند.
- زمان دقیق شروع درد و تغییرات آن را به پزشک اطلاع دهید.
- سابقه کیست تخمدان، بارداری، جراحی لگن و تورشن قبلی را بیان کنید.
- داروها، حساسیت‌های دارویی و مصرف داروهای رقیق‌کننده خون را اعلام کنید.
- در صورت امکان، طبق توصیه مرکز درمانی ناشتا بمانید؛ اما مراجعه را به دلیل ناشتا نبودن به تأخیر نیندازید.
- از گذاشتن کمپرس بسیار داغ روی شکم و مصرف درمان‌های نامطمئن خودداری کنید.
مراقبت‌های پس از لاپاراسکوپی یا جراحی باز
درد خفیف محل برش، نفخ یا درد شانه پس از لاپاراسکوپی می‌تواند رخ دهد و اغلب با گذشت زمان بهتر می‌شود. مصرف داروها، مراقبت از زخم و شروع تدریجی فعالیت باید دقیقاً طبق نسخه و توصیه جراح باشد.
- داروهای تجویزشده، به‌ویژه مسکن و آنتی‌بیوتیک در صورت تجویز، را طبق دستور مصرف کنید.
- زخم‌ها را خشک و تمیز نگه دارید و علائم عفونت را پیگیری کنید.
- تا زمان تأیید پزشک از ورزش سنگین، بلند کردن اجسام سنگین و رابطه جنسی پرهیز کنید.
- برای بررسی نتیجه پاتولوژی در صورت برداشتن توده و ارزیابی روند بهبود، در زمان مقرر مراجعه کنید.
- در صورت تب، درد رو به افزایش، استفراغ مداوم، خونریزی غیرعادی، ترشح بدبو یا قرمزی شدید زخم، سریعاً با مرکز درمانی تماس بگیرید.
پیگیری پس از درمان فقط برای بهبود زخم نیست؛ علت زمینه‌ای تورشن نیز باید مشخص شود. در صورت وجود کیست، سابقه عود یا برنامه بارداری، دکتر مهتاب مرجانی می‌تواند درباره زمان مناسب سونوگرافی پیگیری، کنترل کیست و برنامه مراقبتی آینده راهنمایی فردی ارائه دهد.
آیا می‌توان از پیچ خوردگی تخمدان پیشگیری کرد؟
همه موارد تورشن قابل پیشگیری نیستند، زیرا برخی بدون عامل خطر آشکار رخ می‌دهند. با این حال، پیگیری کیست‌ها و توده‌های تخمدانی، توجه به دردهای غیرعادی و مراجعه سریع هنگام درد حاد لگن، خطر تأخیر در درمان را کاهش می‌دهد.
در افراد دارای تورشن عودکننده یا شرایط آناتومیک خاص، جراح ممکن است درباره روش‌های پیشگیرانه مانند ثابت‌سازی تخمدان تصمیم‌گیری کند. این اقدام برای همه افراد ضروری نیست و مزایا و محدودیت‌های آن باید به‌صورت فردی بررسی شود.
راهکارهای عملی برای کاهش خطر تأخیر در درمان
هدف این توصیه‌ها پیشگیری قطعی از تورشن نیست، بلکه کمک به شناسایی زودتر وضعیت‌های نیازمند ارزیابی است. شناخت الگوی درد و پیگیری توصیه‌های پزشک، به‌ویژه در دوره درمان ناباروری یا بارداری، اهمیت زیادی دارد.
- سونوگرافی و پیگیری کیست‌های تخمدانی را طبق برنامه پزشک انجام دهید.
- در درمان‌های تحریک تخمک‌گذاری، درد ناگهانی یا بزرگ شدن غیرعادی شکم را سریع گزارش کنید.
- درد شدید یک‌طرفه لگن را به درد قاعدگی یا مشکلات گوارشی نسبت ندهید.
- پس از تورشن قبلی، درباره خطر عود و برنامه پیگیری اختصاصی با متخصص زنان گفت‌وگو کنید.
سوالات متداول درباره تورشن تخمدان
خیر. سونوگرافی و داپلر ابزارهای مهمی هستند، اما جریان خون مشاهده‌شده همیشه تورشن را رد نمی‌کند. پزشک نتیجه تصویربرداری را همراه با علائم، معاینه و عوامل خطر تفسیر می‌کند.
خیر. دارو ممکن است تهوع یا درد را موقتاً کاهش دهد، اما پیچ‌خوردگی را باز نمی‌کند. در صورت شک جدی به تورشن، درمان اصلی ارزیابی فوری و در بسیاری از موارد جراحی برای باز کردن پیچش است.
با درمان سریع، در بسیاری از موارد امکان حفظ تخمدان وجود دارد. اثر تورشن بر باروری به زمان درمان، میزان آسیب، وضعیت تخمدان مقابل و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد و باید به‌صورت فردی ارزیابی شود.
عود تورشن امکان‌پذیر است، به‌خصوص اگر علت زمینه‌ای مانند کیست، تحریک تخمدان یا ویژگی‌های آناتومیک باقی بماند. پس از درمان، پزشک درباره پیگیری و اقدامات احتمالی پیشگیرانه تصمیم می‌گیرد.
خیر. درد می‌تواند ناگهانی، شدید و مداوم باشد یا به‌صورت دوره‌ای کم و زیاد شود. کاهش موقت درد، به‌ویژه اگر دوباره برگردد، دلیل مطمئنی برای بی‌خطر بودن وضعیت نیست.
جمع‌بندی
پیچ خوردگی تخمدان تورشن یک علت مهم درد حاد لگنی است که برای حفظ خون‌رسانی و عملکرد تخمدان به ارزیابی سریع نیاز دارد. درد ناگهانی یک‌طرفه، تهوع و استفراغ، به‌ویژه در حضور کیست تخمدان، بارداری یا درمان ناباروری، علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. تشخیص قطعی و درمان مناسب با بررسی فوری پزشک و در موارد لازم جراحی انجام می‌شود.
دکتر مهتاب مرجانی در سال ۱۳۶۷ با رتبه ۱۲ کنکور وارد دانشگاه علوم پزشکی تهران شد. وی درسال ۱۳۷۶ دوره تخصصی زنان، زایمان و نازایی را شروع کرد و از سال ۱۳۸۰ به عنوان متخصص زنان، زایمان و نازایی مشغول به کار شد. دوره تکمیلی لاپاراسکوپی را در محضر دکتر عادل شروین فرا گرفت و دوره های هیستروسکوپی، کلپوسکوپی و کربوکسی تراپی را هم به طور تکمیلی گذراند.
دکتر مرجانی عضو کمیته علمی انجمن زنان و مامایی ایران، عضو انجمن سرطانهای زنان، انجمن طب مادر و جنین و انجمن جراحان درون بین ایران است.
0 Comments